Wat is mediawijsheid?

Mediawijsheid gaat over het bewust, kritisch en verantwoord omgaan met digitale media. Het omvat niet alleen technische vaardigheden en privacybewustzijn, maar ook sociale en ethische keuzes die leerlingen online maken.

Binnen de lessen en workshops is benadrukt dat jongeren leren nadenken over hun eigen mediagedrag, de impact daarvan op anderen en het belang van digitale grenzen. Zo worden leerlingen gestimuleerd om verantwoordelijkheid te nemen voor hun online handelingen, respectvol te communiceren en bewust keuzes te maken over wat zij online delen of bekijken. Hierbij ligt de focus niet alleen op het vermijden van negatieve situaties, zoals cyberpesten, maar juist op het ontwikkelen van positieve competenties zoals empathie, sociale interactie en kritisch denken.

Initiatieven zoals de Week van de Mediawijsheid maken duidelijk dat mediawijsheid een breed begrip is: het gaat om veilig, bewust en respectvol mediagebruik, waarbij zowel technische vaardigheden als sociale en morele inzichten aan bod komen. Door deze combinatie leren leerlingen digitale vaardigheden toe te passen op een manier die hun welzijn, dat van anderen en hun sociale relaties versterkt (Mediawijzer.net, 2023).

Mediawijsheid in het basisonderwijs: kinderen veilig en bewust online begeleiden

Mediawijsheid is een essentieel onderdeel van het onderwijs, ook in het basisonderwijs. Het gaat niet alleen om het leren omgaan met digitale apparaten en software, maar ook om het ontwikkelen van kritisch denken, sociale vaardigheden en bewustzijn van online veiligheid. Door kinderen mediawijs te maken, leren zij verantwoord te handelen, keuzes te maken over wat zij online delen en de gevolgen van hun gedrag in te schatten.

In de praktijk kan mediawijsheid op verschillende manieren worden geïntegreerd in de les. Zo kunnen leerkrachten samen met leerlingen online informatie onderzoeken, beoordelen welke bronnen betrouwbaar zijn en bespreken hoe persoonlijke gegevens veilig kunnen worden gedeeld. Daarnaast is het belangrijk om aandacht te besteden aan sociale aspecten, zoals het tonen van respect voor anderen, herkennen van pestgedrag en het bespreken van digitale grenzen. Door regelmatig met leerlingen te reflecteren op hun online gedrag, ontwikkelen zij zelfvertrouwen en verantwoordelijkheid in hun digitale omgeving.

Onderzoek wijst uit dat een combinatie van praktische oefeningen, gesprek en reflectie effectief is voor het versterken van mediawijsheid bij basisschoolleerlingen. Hierbij wordt zowel aandacht besteed aan technische vaardigheden als aan ethische en sociale competenties (van Dijk, 2021). Door mediawijsheid op deze manier structureel te integreren in de lessen, kunnen kinderen veilig, kritisch en sociaal bewust deelnemen aan de digitale wereld.

Studieplan profilering

In mijn studieplan heb ik mijn persoonlijke leerdoelen rondom mediawijsheid en digitale geletterdheid duidelijk geformuleerd:

Leerdoelen: Ik wil leren hoe ik complexe informatie over veilig en verantwoord online gedrag op een begrijpelijke manier kan overbrengen en hoe ik mediawijsheid concreet kan integreren in mijn lessen.

Leeractiviteiten koppelen: Om deze doelen te bereiken, heb ik gekozen voor de workshop als praktijkactiviteit, ondersteund door LessonUp, interactieve stellingen en reflectieopdrachten. Deze activiteiten dragen bij aan mijn ontwikkeling omdat zij mij dwingen om mijn kennis praktisch te vertalen en actief feedback te verwerken.

Reflectie op leerdoelen: Tijdens en na de workshop heb ik reflecties uitgevoerd over mijn eigen presentatie, de mate van betrokkenheid van de deelnemers en de effectiviteit van de werkvormen. Ik zie dat mijn leerdoelen grotendeels zijn behaald: de deelnemers hebben actief deelgenomen, nagedacht over hun eigen digitale gedrag en waardevolle feedback gegeven.

Feedback verzamelen: Feedback van medestudenten en de begeleider is systematisch verwerkt, zoals hierboven beschreven. De ontvangen opmerkingen gebruik ik om toekomstige lessen beter af te stemmen op de doelgroep en de interactie te verbeteren.

het lesformulier over cyberpesten en mediawijsheid

Leeractiviteit
Samen met mijn medestudent Jorán geef ik een interactieve workshop over mediawijsheid en cyberpesten. Ik verzorg het onderdeel mediawijsheid. Hierbij ga ik in op het gebruik van sociale media, bespreek mogelijke risico’s en laat ook de positieve kanten van online interactie zien. Jorán neemt het onderdeel cyberpesten voor zijn rekening. Hij legt het verschil uit tussen traditioneel pesten en cyberpesten en bespreekt met leerlingen welke stappen zij zelf kunnen ondernemen om dit te voorkomen of aan te pakken. Deze taakverdeling sluit direct aan bij mijn persoonlijke leerdoel, omdat ik gericht werk aan het duidelijk en doelgroepgericht overbrengen van vakinhoudelijke kennis.

De workshop wordt aangeboden via LessonUp, zodat leerlingen actief kunnen deelnemen met hun eigen devices. Ik maak gebruik van interactieve werkvormen, zoals stellingen waarop leerlingen reageren en waarvan de antwoorden direct zichtbaar zijn op het digibord. Deze aanpak stimuleert actief nadenken over eigen online gedrag en zorgt ervoor dat de aangeboden informatie niet alleen wordt gehoord, maar ook daadwerkelijk wordt verwerkt.

Aan het einde van de workshop sluiten we af met een exitvraag: “Wat ga je nu anders doen online na deze workshop?” Hiermee worden leerlingen gestimuleerd om te reflecteren op hun digitale gedrag, en krijgen wij inzicht in de effectiviteit van de workshop en of het beoogde leerdoel is bereikt.

 

Gegevens student

Gegevens Basisschool

Datum

15-01-2026

Naam school:

 

Naam:

Jorán Smit en Wisse Veneman

 Studentnummer:

424809 en 420739

Groep: 7

Voorbereiding

Lesdoel(en)

SMART omschrijven

-     procesdoel

-     productdoel

Kerndoelen van digitale geletterdheid

Kerndoel 22B: digitale media en informatie

Kerndoel 23A: creëren met digitale technologie

Kerndoel 24 A/B/C: de leerling participeert in de digitale wereld

 

Procesdoel: Aan het einde van de les nemen de leerlingen actief deel aan de interactieve opdrachten over mediawijsheid en cyberpesten door hun mening te delen en voorbeelden te bespreken.

 

Productdoel: Aan het einde van de les kunnen de leerlingen uitleggen wat mediawijsheid is, verschillende vormen van cyberpesten herkennen en aangeven welke stappen zij kunnen ondernemen bij online pesten, zowel voor zichzelf als voor anderen.

Persoonlijke doel(en)

SMART omschrijven

-     aandachtspunten voor feedback

Jorán zijn doel is dat leerlingen aan het einde van de les kunnen herkennen wat cyberpesten is en zich bewust zijn van het feit dat wat zij op internet plaatsen gevolgen kan hebben, zowel voor anderen als voor henzelf.

Wisse zijn doel is om leerlingen aan het einde van de les basiskennis te geven over mediawijsheid: wat dit inhoudt en hoe zij zich verantwoord gedragen bij het plaatsen van berichten op internet, zodat zij zich bewust worden van het belang van slim en veilig omgaan met sociale media.

Organisatie

-     hulpmiddelen

-     instructie

-   werkvorm

- Digibord

- Post-its of kaartjes

- Stiften

 

De les start met een klassikale uitleg, waarin de leerkracht de belangrijkste begrippen en afspraken toelicht. Hierbij wordt in begrijpelijke taal uitgelegd wat mediawijsheid en cyberpesten betekenen en waarom deze onderwerpen belangrijk zijn.

Aansluitend volgt een interactief stellingsspel. De leerkracht leest verschillende stellingen voor en de leerlingen reageren door hun duim omhoog te steken als zij het eens zijn met de stelling en duim omlaag als zij het oneens zijn. Na elke stelling wordt kort klassikaal besproken waarom leerlingen zo hebben gekozen. Deze werkvorm stimuleert actief meedenken en vergroot het bewustzijn over online gedrag.

Daarna geeft de leerkracht opnieuw een korte klassikale instructie, waarin de belangrijkste inzichten uit het spel worden samengevat en verdiept. Onjuiste aannames worden rechtgezet en goede voorbeelden van veilig en respectvol online gedrag worden benoemd.

Tot slot volgt de interactieve opdracht ‘Wat zou jij doen?’. De leerkracht leest een korte praktijksituatie voor waarin sprake is van online gedrag of cyberpesten. Leerlingen bespreken in tweetallen wat zij in die situatie zouden doen. Vervolgens worden enkele reacties klassikaal gedeeld en besproken, zodat leerlingen van elkaar leren en concrete handelingsmogelijkheden krijgen aangereikt.

 

 

Start van de les

-   les/leerdoel

-   beginsituatie

-   terugblik

-   oriëntatie

 

Aan het einde van de les kunnen leerlingen uitleggen wat mediawijsheid is en waarom dit belangrijk is, herkennen zij verschillende vormen van cyberpesten en weten zij welke stappen zij kunnen zetten wanneer zijzelf of een ander hiermee te maken krijgt. Daarnaast gaan zij bewuster om met hun eigen online gedrag.

De beginsituatie is dat de leerlingen uit groep 8 al enige basiskennis hebben van sociale media. Zij zijn bekend met verschillende apps en weten dat pesten ook online kan plaatsvinden. Deze voorkennis vormt het uitgangspunt om verder te werken aan bewustwording en verantwoord online gedrag.

Aan het begin van de les wordt kort teruggeblikt op wat leerlingen al weten over sociale media en online gedrag. De leerkracht haalt voorkennis op door te vragen wat leerlingen dagelijks online doen en wat zij al weten over pesten op internet. Deze terugblik sluit aan bij hun belevingswereld en vormt een logisch startpunt voor de nieuwe les over mediawijsheid en cyberpesten.

De leerkracht introduceert het onderwerp door een herkenbare situatie te schetsen waarin online gedrag een rol speelt, bijvoorbeeld een groepsapp waarin iets wordt gedeeld wat niet voor iedereen prettig is. Leerlingen worden gevraagd hoe zij zich daarbij zouden voelen en wat zij zouden doen. Op deze manier worden zij gemotiveerd om actief na te denken over mediawijsheid en cyberpesten en wordt het belang van het onderwerp duidelijk gemaakt.

 

Uitleg

-   leerstof aanbieding in kleine stapjes

-   concrete voorbeelden

-   hardop denken

-   uitleg

-   demonstratie

In deze fase wordt de leerstof stapsgewijs aangeboden, zodat alle leerlingen de inhoud goed kunnen volgen. De leerkracht begint met een korte en duidelijke uitleg over mediawijsheid en cyberpesten, opgebouwd in kleine, overzichtelijke stappen.

Tijdens de uitleg worden concrete en herkenbare voorbeelden gebruikt, bijvoorbeeld situaties in groepsapps of sociale media, zodat leerlingen de theorie kunnen koppelen aan hun eigen ervaringen. Dit sluit aan bij het advies van Netwerk Mediawijsheid (2022) dat mediawijsheid effectief wordt aangeleerd wanneer kinderen voorbeelden uit hun eigen leefwereld kunnen herkennen en bespreken.

De leerkracht past hardop denken toe. Hierbij verwoordt de leerkracht het denkproces bij een voorbeeld, bijvoorbeeld:

“Ik vraag me nu af of dit fijn is voor de ander. Als dat niet zo is, kan ik beter iets anders doen.”

Op deze manier leren leerlingen hoe zij bewuste keuzes kunnen maken in online situaties.

Daarnaast ondersteunt de leerkracht de uitleg met een korte demonstratie, bijvoorbeeld door samen een voorbeeldsituatie op het bord te analyseren:

  • Wat gebeurt hier?
  • Waarom is dit wel of niet verstandig?
  • Wat zou een betere keuze zijn?

Door deze combinatie van uitleg, voorbeelden, hardop denken en demonstratie krijgen leerlingen niet alleen kennis, maar ook inzicht in hoe zij deze kennis in de praktijk kunnen toepassen.

Interactieve stellingen

Mediawijsheid (Netwerk Mediawijsheid, 2022):

  • “Alles wat op internet staat, is waar.”
  • “Je mag altijd foto’s van anderen online zetten.”
  • “Wat je online zet, kan je later altijd verwijderen.”

Cyberpesten (Nederlands Jeugdinstituut, 2023):

  • “Je ziet dat iemand in de groepsapp wordt uitgelachen om een foto.”
  • “Je hoort dat iemand online wordt buitengesloten van een spel of groepsapp, maar je doet er niets aan.”
  • “Iemand deelt een gênant filmpje van een klasgenoot zonder toestemming, en iedereen lacht mee.”
  • “Je ziet dat iemand een vervelend bericht krijgt, maar je besluit zelf een grapje terug te sturen.”

Deze stellingen kunnen klassikaal worden besproken door leerlingen duim omhoog (eens) of duim omlaag (oneens) te laten steken, waarna de leerkracht kort toelicht en voorbeelden bespreekt. Dit stimuleert kritisch nadenken, bewustwording en actieve betrokkenheid bij het onderwerp.

 

l Evaluatie

-     leerdoelen

-     lesverloop/ processen

-     terug- en vooruitblik

Leerdoelen
Samen met de leerlingen wordt nagegaan in hoeverre de leerdoelen zijn behaald. De leerkracht stelt gerichte vragen, zoals:

  • Wat heb je geleerd over mediawijsheid?
  • Kun je een voorbeeld geven van cyberpesten?
  • Wat zou je nu doen als je dit online tegenkomt?
    Op deze manier wordt zichtbaar of leerlingen de kern van de les begrijpen en kunnen toepassen.

Lesverloop en processen
Daarnaast kijkt de leerkracht terug op het verloop van de les:

  • Waren de werkvormen duidelijk?
  • Waren leerlingen actief betrokken?
  • Kregen zij voldoende ruimte om hun mening te geven?
    Deze reflectie helpt om te beoordelen of de gekozen aanpak effectief was en waar eventuele verbeterpunten liggen.

Terug- en vooruitblik
Tot slot wordt kort teruggeblikt op wat er deze les is geleerd en wordt een vooruitblik gegeven. De leerkracht benadrukt dat mediawijsheid en het voorkomen van cyberpesten onderwerpen zijn die ook buiten de klas belangrijk blijven. Leerlingen worden aangemoedigd om het geleerde toe te passen in hun dagelijks online gedrag en hier in toekomstige lessen verder op voort te bouwen.

Aan de linkerzijde zijn de LessonUp-dia’s te zien die ik heb ontworpen en gebruikt ter ondersteuning van de workshop. Ze geven een overzicht van de interactieve werkvormen, de kernpunten van mediawijsheid en de onderwerpen die tijdens de lessen aan bod kwamen.

Onderstaand vindt u de link waarmee de feedback op de workshop kan worden ingezien. Deze feedback helpt mij om mijn lessen verder te verbeteren en mijn leerdoelen te realiseren.

https://docs.google.com/viewerng/viewer?url=https://primary.jwwb.nl/plugin-documents/82fbd7097dc2f28ffeedbd64cc50dfa93b0ecae9.docx